نصاب سازيءَ جا عالمي ماڊل (ٽيلر ۽ ويلر جا نظريا) ڊاڪٽر ذوالفقار بھڻ

 نصاب سازيءَ جا عالمي ماڊل (ٽيلر ۽ ويلر جا نظريا)

 تعارف (Introduction)

نصاب سازي (Curriculum Development) ڪو حادثاتي يا بي ترتيب عمل نه آهي، پر هي هڪ باقاعده سائنسي ۽ تحقيقي عمل آهي. جيئن ڪا به عمارت اڏڻ کان اڳ انجنيئر هڪ نقشو (Blueprint) يا ماڊل ٺاهيندا آهن، بلڪل تيئن تعليمي ماهر نصاب ٺاهڻ لاءِ مختلف طريقا يا ”ماڊلز“ (Models) استعمال ڪندا آهن. اهي ماڊل ٻڌائيندا آهن ته نصاب ڪيئن ٺاهيو وڃي، ان جي شروعات ڪٿان ٿئي ۽ پڄاڻي ڪيئن ٿئي.

دنيا ۾ نصاب سازيءَ جا ڪيترائي ماڊل موجود آهن، پر ويهين صديءَ جي ٻن عظيم تعليمي ماهرن، رالف ڊبليو ٽيلر (Ralph W. Tyler) ۽ ڊي. ڪي. ويلر (D.K. Wheeler) جا پيش ڪيل ماڊل اڄ به سڄي دنيا ۾، بشمول سنڌ جي تعليمي نظام ۾، سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿين ٿا. هن باب ۾ اسان انهن ٻنهي ماڊلز جي بنيادي فلسفي ۽ طريقِ ڪار تي تفصيلي بحث ڪنداسين.

 رالف ڊبليو ٽيلر جو ماڊل (Tyler's Linear Model)

رالف ڊبليو ٽيلر کي جديد تعليمي تاريخ ۾ ”نصاب سازيءَ جو باني“ مڃيو وڃي ٿو. هن 1949ع ۾ پنهنجو جڳ مشهور ڪتاب "Basic Principles of Curriculum and Instruction" لکيو. هن ڪتاب تعليمي دنيا ۾ هڪ انقلاب آڻي ڇڏيو، ڇو ته ان کان اڳ نصاب ٺاهڻ جو ڪو به واضح ۽ سائنسي طريقيڪار موجود نه هو.

ٽيلر جي ماڊل کي لڪير وارو يا سڌو ماڊل (Linear Model) چيو وڃي ٿو. هن جو مطلب اهو آهي ته هي ماڊل هڪ سڌي لڪير وانگر نقطي 'الف' کان شروع ٿي نقطي 'ب' تي ختم ٿئي ٿو. ٽيلر جي خيال ۾، ڪنهن به نصاب کي ٺاهڻ وقت نصاب سازن کي چار بنيادي سوالن جا جواب طئي ڪرڻ گهرجن. اهي چار سوال ئي هن ماڊل جا بنيادي مرحلا آهن:

1.مقصدن جو تعين (Defining Objectives):

ٽيلر موجب نصاب ٺاهڻ جو پهريون قدم اهو آهي ته طئي ڪيو وڃي ته تعليمي اداري جا مقصد ڇا آهن؟ اهي مقصد هوا مان نه پر ٽن ذريعن مان حاصل ڪيا وڃن ٿا:

شاگردن جون نفسياتي ۽ ذهني ضرورتون ڇا آهن؟

سماج کي ڪهڙي قسم جي فردن جي ضرورت آهي؟

مضمون جا ماهر (Subject Specialists) ڇا ٿا چاهين؟

2. تعليمي تجربن جي چونڊ (Selecting Learning Experiences):

مقصد طئي ڪرڻ کانپوءِ ٻيو مرحلو اهو آهي ته ڪلاس روم اندر ڪهڙيون سرگرميون (Experiences) ڪرايون وڃن ته جيئن اهي مقصد حاصل ٿي سگهن. ٽيلر جي دور ۾ ان کي رڳو معلومات ياد ڪرڻ تائين محدود نه رکيو ويو، پر ان ۾ استادن جا ليڪچر، ليبارٽريءَ جا تجربا ۽ شاگردن جو پاڻ ۾ بحث مباحثو شامل ڪيو ويو.

3. تعليمي تجربن جي تنظيم (Organizing Learning Experiences):

ٽيون قدم اهو آهي ته چونڊيل تجربن ۽ سبقن کي ڪيئن ترتيب ڏجي. ٽيلر موجب مواد جي ترتيب هميشه ”سولي کان ڏکئي طرف“ (Simple to Complex) ۽ ”تسلسل“ (Continuity) سان هجڻ گهرجي. يعني درجي پهرين جو مواد سولو ۽ درجي پنجين جو مواد ان جي مقابلي ۾ وڌيڪ جامع هجڻ گهرجي.

4. جائزو وٺڻ (Evaluation):

آخري مرحلي ۾ اهو ڏٺو وڃي ٿو ته جيڪي مقصد پهرين مرحلي ۾ طئي ڪيا ويا هئا، اهي شاگرد حاصل ڪري سگهيا آهن يا نه. ان لاءِ امتحان، ٽيسٽون ۽ انٽرويو ورتا وڃن ٿا. ٽيلر جي ماڊل ۾ هتي اچي نصاب جو عمل مڪمل ٿي وڃي ٿو.

ٽيلر ماڊل جي خوبي: هي ماڊل سمجهڻ ۾ سولو ۽ منطقي آهي.

ٽيلر ماڊل جي خامي: هن ۾ جائزي (Evaluation) کانپوءِ نصاب کي بهتر ڪرڻ جو ڪو سڌو رستو ناهي ڏنل.

2.3 ڊي ڪي ويلر جو سائيڪلڪ ماڊل (Wheeler's Cyclic Model)

ڊيسمنڊ ڪي. ويلر هڪ آسٽريلوي ماهر هو، جنهن محسوس ڪيو ته ٽيلر جو سڌي لڪير وارو (Linear) ماڊل ڪجهه حد تائين جامد (Rigid) آهي. هن 1967ع ۾ پنهنجي ڪتاب "Curriculum Process" ۾ هڪ نئون نظريو پيش ڪيو، جنهن کي تعليمي دنيا سائيڪلڪ ماڊل (Cyclic Model) جي نالي سان سڃاڻي ٿي.

ويلر جو بنيادي خيال اهو هو ته نصاب ڪا اهڙي شئي نه آهي جيڪا امتحان وٺڻ سان ختم ٿي وڃي. هن نصاب کي هڪ ”گول دائري“ يا ڦيٿي سان ڀيٽيو، جيڪو مسلسل هلندو رهي ٿو. ويلر جي ماڊل جا پنج (5) مرحلا آهن:

1. مقصد ۽ هدف مقرر ڪرڻ (Aims, Goals, and Objectives):

ويلر به شروعات مقصدن جي تعين کان ئي ڪئي، پر هن مقصدن کي عام، وسيع ۽ مخصوص حصن ۾ ورهايو.

2. سکيا جي تجربن جي چونڊ (Selection of Learning Experiences):

شاگردن جي ذهني اوسر لاءِ ڪهڙين عملي سرگرمين جي ضرورت آهي؟

3. مواد جي چونڊ (Selection of Content):

هي ويلر جي ماڊل جو هڪ منفرد حصو آهي. ٽيلر تجربن ۽ مواد کي هڪ ئي کاتي ۾ رکيو هو، پر ويلر ٻنهي کي ڌار ڪيو. ويلر موجب تجربو (Experience) اهو آهي جيڪو ٻار عملي طور ڪري ٿو، جڏهن ته مواد (Content) اهي حقيقتون يا علم آهن جيڪي ڪتابن ۾ لکيل آهن.

4. تنظيم ۽ انضمام (Organization and Integration):

چونڊيل تجربن ۽ مواد کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ ۽ منطقي انداز سان ترتيب ڏيڻ.

5. جائزو (Evaluation):

ويلر جي ماڊل جو سڀ کان طاقتور ۽ اهم مرحلو هن جو جائزي وارو تصور آهي. ويلر موجب جڏهن شاگردن جو امتحان ورتو وڃي ٿو ۽ ان جا نتيجا (Feedback) اچن ٿا، ته نصاب جو عمل اتي روڪيو نٿو وڃي. پر اهي نتيجا ٻيهر واپس وڃي مرحلي 1 (مقصدن) تي اثر انداز ٿين ٿا.

جيڪڏهن ٻارن جا نتيجا خراب آيا آهن يا وقت بدلجي ويو آهي، ته ان جائزي جي بنياد تي پراڻا مقصد ختم ڪري، نوان مقصد طئي ڪيا وڃن ٿا ۽ دائرو وري نئين سر هلڻ شروع ڪري ٿو.

2.4 ٽيلر ۽ ويلر جي ماڊلز جو تقابلي جائزو (Comparative Analysis)

جيڪڏهن اسان ٻنهي ماڊلز جي ڀيٽ ڪريون ته بنيادي فرق رڳو پڄاڻيءَ واري نقطي جو آهي.

لڪير بمقابله دائرو: ٽيلر جو ماڊل هڪ سڌي لڪير تي هلي، امتحانن تي ختم ٿي وڃي ٿو، جڏهن ته ويلر جو ماڊل دائري وانگر مسلسل هلي ٿو ۽ امتحانن جا نتيجا نصاب ۾ نيون تبديليون آڻين ٿا.

مواد ۽ تجربو: ٽيلر وٽ نصابي مواد (Content) ۽ سکيا جا تجربا (Experiences) گڏيل آهن، پر ويلر انهن ٻنهي کي الڳ الڳ مرحلن ۾ ورهايو آهي.

جدت: ويلر جو ماڊل اڄ جي تيزيءَ سان بدلجندڙ دنيا لاءِ وڌيڪ مناسب آهي، ڇو ته ان ۾ ”مسلسل سڌارن“ (Continuous Improvement) جي گنجائش موجود آهي.